Poznajemy świat organizmów – odkryj życie wokół ciebie!
Witamy w dziale „Poznajemy świat organizmów”, gdzie odkryjesz, jak niezwykły jest świat organizmów – czyli roślin, zwierząt, grzybów i innych istot żywych, które spotykasz każdego dnia. Dowiesz się, czym różnią się organizmy ożywione od nieożywionych i jak rozpoznać, że coś żyje. Nauczysz się też, jakie cechy mają organizmy żywe oraz jak są zbudowane i jak funkcjonują.
W tym dziale poznasz różne grupy organizmów, ich środowiska życia i sposoby przystosowania do warunków przyrodniczych. Będziemy uczyć się poprzez obserwację, porównywanie i doświadczenia. Gotowy na wyprawę do królestwa roślin i zwierząt? Przyroda czeka, by pokazać Ci swoje sekrety!
Poznajemy świat organizmów
🌿 ŁAŃCUCH POKARMOWY – KTO KOGO ZJADA?
Łańcuch pokarmowy to taka kolejka jedzenia – jeden organizm jest zjadany przez drugi. Rośliny są zawsze na początku, bo same wytwarzają pożywienie. Zwierzęta je zjadają, a potem inne zwierzęta zjadają je. I tak dalej! 🌱🐛🦅🦊
📚 Definicja szkolna:
Łańcuch pokarmowy to szereg organizmów powiązanych zależnościami pokarmowymi. Zaczyna się od producenta (organizm roślinny), a kolejne ogniwa to konsumenci (zwierzęta), które zjadają inne organizmy.
🧩 Przykłady łańcuchów pokarmowych
🥔 Ziemniak → 🐞 Stonka → 🐦 Bażant → 🦊 Lis
🌾 Trawa → 🐐 Koza → 🐺 Wilk
☘️ Koniczyna → 🐇 Zając → 🦅 Orzeł
🧩 Film edukacyjny: Czym jest łańcuch pokarmowy?
🌿 Dowiedz się, kim są producenci, konsumenci i destruenci. Zobacz, jak wygląda prosty łańcuch pokarmowy i jak organizmy żywe są ze sobą połączone w przyrodzie.
▶️ Film do obejrzenia bezpośrednio na stronie:
🌐 Lub otwórz film w nowej karcie:

🧬 Jak zbudowane są organizmy?
Wszystkie żywe istoty – rośliny, zwierzęta, grzyby i bakterie – są zbudowane z bardzo małych cegiełek, które nazywają się komórki. Niektóre organizmy mają tylko jedną taką cegiełkę – są jednokomórkowe. Inne mają ich bardzo dużo – są wielokomórkowe.
📘 Definicja szkolna:
Organizmy są zbudowane z komórek – najmniejszych elementów strukturalnych i funkcjonalnych.
🔹 Organizmy jednokomórkowe – składają się z jednej komórki (np. bakterie, drożdże).
🔹 Organizmy wielokomórkowe – składają się z wielu komórek (np. rośliny, zwierzęta, niektóre grzyby).
🌱 Czynności życiowe organizmów żywych
Każdy żywy organizm – nawet najmniejszy – robi różne ważne rzeczy, żeby żyć. To nazywamy czynnościami życiowymi.
Wszystkie żywe organizmy:
🟢 jedzą (odżywiają się),
🟠 oddychają,
🔵 ruszają się,
🟣 wydalają (pozbywają się niepotrzebnych rzeczy),
🟡 rosną i rozwijają się,
🔴 rozmnażają się (czyli mogą powstać nowe organizmy).
📘 Definicja szkolna:
Organizmy żywe to istoty zbudowane z komórek, które wykonują podstawowe czynności życiowe, takie jak:
odżywianie się,
oddychanie,
ruch,
wydalanie,
wzrost i rozwój,
rozmnażanie się.
🍎 Sposoby odżywiania się organizmów
Wszystkie organizmy muszą jeść lub tworzyć pożywienie, żeby żyć. Niektóre potrafią zrobić je same – inne muszą je znaleźć lub zjeść inne organizmy.
🌿 Organizm samożywny – co to znaczy?
To taki organizm, który sam potrafi zrobić sobie jedzenie, np. rośliny robią je dzięki słońcu (fotosynteza).
Przykład: drzewo, trawa, glon
🐾 Organizm cudzożywny – co to znaczy?
To taki organizm, który nie umie sam zrobić jedzenia, więc musi je zjadać, np. inne rośliny, zwierzęta lub ich szczątki.
Przykład: lis, grzyb, pies, człowiek
📘 Definicja szkolna:
Organizmy różnią się sposobem odżywiania. Dzielimy je na:
✅ Samożywne (autotrofy): organizmy, które samodzielnie wytwarzają pokarm z prostych substancji nieorganicznych (np. rośliny, niektóre bakterie).
✅ Cudzożywne (heterotrofy): organizmy, które pobierają pokarm z otoczenia – zjadając inne organizmy lub ich szczątki (np. zwierzęta, grzyby, pasożyty, niektóre bakterie).
WYJAŚNIJ POJĘCIE I PODAJ PRZYKŁAD TAKICH ORGANIZMÓW
🌱 PRODUCENCI – co to znaczy?
To organizmy, które same robią sobie jedzenie. Najczęściej są to rośliny. Dzięki słońcu wytwarzają pokarm, który potem zjadają inne organizmy.
📘 Definicja szkolna:
Producenci to organizmy samożywne, które wytwarzają substancje pokarmowe w procesie fotosyntezy. Zajmują pierwsze ogniwo łańcucha pokarmowego.
✅ Przykłady: koniczyna, ziemniak, trawa
🐰 KONSUMENCI – co to znaczy?
To organizmy, które zjadają inne organizmy, żeby się odżywiać. Mogą jeść tylko rośliny, tylko mięso albo wszystko!
📘 Definicja szkolna:
Konsumenci to organizmy cudzożywne, które pobierają pokarm z innych organizmów. Dzielą się na:
🐑 Roślinożerne (jedzą rośliny) – zając, ślimak, sarna, stonka, koza
🦅 Mięsożerne (jedzą zwierzęta) – orzeł, wilk, żaba
🦊 Wszystkożerne (jedzą rośliny i zwierzęta) – lis, jeż
🪱 DESTRUENCI – co to znaczy?
To organizmy, które zjadają szczątki – np. martwe liście, korzenie albo resztki zwierząt. Dzięki nim powstaje gleba – próchnica.
📘 Definicja szkolna:
Destruenci to konsumenci, którzy odżywiają się szczątkami innych organizmów. Biorą udział w rozkładzie materii organicznej i powstawaniu próchnicy.
✅ Przykłady: bakterie, grzyby, dżdżownica
🦟 PASOŻYTY – co to znaczy?
To organizmy, które żyją na innych organizmach i z nich kradną jedzenie, szkodząc im.
📘 Definicja szkolna:
Pasożyty to organizmy, które żyją kosztem innych organizmów żywych (żywicieli), pobierając z nich substancje pokarmowe i zwykle wyrządzając im szkody.
✅ Przykłady:
kleszcz i wesz – pasożytują na skórze ludzi
pchła – pasożytuje na skórze zwierząt
tasiemiec uzbrojony – żyje w jelicie człowieka
ELEMENTY BUDOWY ORGANIZMÓW
🧬 ELEMENTY BUDOWY ORGANIZMÓW – od najmniejszych do największych
Organizmy są zbudowane z małych części, które łączą się w coraz większe i bardziej złożone układy – jak puzzle:
🧫 Komórka – najmniejsza część organizmu
🧵 Tkanka – wiele takich samych komórek razem
❤️ Narząd (organ) – grupa tkanek, która pełni określone zadanie, np. serce
🔁 Układ (system) – narządy pracujące razem, np. układ krwionośny
🧍 Organizm – całość, czyli człowiek, zwierzę, roślina – wszystko działa razem
📘 Definicja szkolna:
Komórka – podstawowa jednostka budowy i funkcjonowania organizmów.
Tkanka – zespół komórek o podobnej budowie i funkcji (np. tkanka mięśniowa).
Narząd (organ) – część organizmu zbudowana z różnych tkanek (np. serce, żołądek, u roślin liść).
Układ narządów (system) – zespół narządów współdziałających w pełnieniu określonej funkcji (np. układ pokarmowy, system korzeniowy u roślin).
Organizm – istota żywa, której części współpracują ze sobą, by mogła żyć.
🔢 Poziom | 🧠 Opis prostym językiem | 📘 Definicja szkolna |
---|---|---|
1. Komórka | Najmniejszy składnik organizmu | Podstawowa jednostka budowy organizmów |
2. Tkanka | Wiele komórek razem wykonujących to samo | Zespół komórek o podobnej budowie i funkcji |
3. Narząd (organ) | Część organizmu, np. serce | Zbudowany z tkanek, pełni określone funkcje |
4. Układ / System | Narządy działające razem | Zespół narządów współpracujących ze sobą |
5. Organizm | Cały żywy organizm, np. człowiek | Istota żywa, której wszystkie części działają razem |
🌱 Na czym polega proces fotosyntezy?
Fotosynteza to niezwykły proces, który dzieje się w liściach roślin. Dzięki światłu słonecznemu, roślina potrafi „ugotować” sobie jedzenie z wody i powietrza! 🍃💧☀️
Z wody pobranej z gleby i dwutlenku węgla z powietrza, liście roślin – przy pomocy światła – tworzą pokarm, czyli glukozę, oraz tlen, który wydychamy.
🧪 Definicja szkolna:
Fotosynteza to proces chemiczny, w którym rośliny zielone (a także niektóre bakterie i protisty) wykorzystują energię świetlną do przekształcenia dwutlenku węgla (CO₂) i wody (H₂O) w substancje organiczne (głównie glukozę) i tlen (O₂). Proces ten zachodzi w chloroplastach i wymaga obecności chlorofilu.
📘 Równanie fotosyntezy:
Dwutlenek węgla + woda + światło słoneczne → glukoza + tlen
6CO₂ + 6H₂O + światło → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
☀️ To dzięki fotosyntezie mamy tlen do oddychania i rośliny, które są pokarmem dla innych organizmów!
Zwierzęta i rośliny w domu – co możemy trzymać, a czego nie?
🐾 Zwierzęta w domu
W domu można mieć wiele różnych zwierząt, np. kota, psa, rybki, chomika albo papużkę. To zwierzęta oswojone, czyli takie, które potrafią żyć z ludźmi. Pomagają nam się uczyć i lepiej rozumieć świat zwierząt.
Niektóre zwierzęta są jednak niebezpieczne lub pod ochroną – takich nie wolno trzymać w domu, np. żubra, orła czy bociana. Niektóre jadowite węże albo pająki można mieć tylko, jeśli ktoś się dobrze zna na ich opiece i ma pozwolenie.
📘 Definicja szkolna:
Zwierzęta domowe dzielimy na:
🔹 Zwierzęta towarzyszące (oswojone) – można je trzymać w domu:
– koty, psy, rybki akwariowe, gryzonie, papugi.
🔹 Zwierzęta hodowane gospodarczo – hodowane w celach użytkowych, np.:
– królik, kura, koza (dla mięsa, mleka, jaj itp.).
🔴 Zwierząt nie wolno trzymać w domu, jeśli: – są to gatunki chronione (np. bocian, orzeł, żubr),
– są niebezpieczne dla ludzi (np. niektóre jadowite węże, pająki) – chyba że posiada się specjalne zezwolenie.
🌿 Rośliny w domu
W domu warto mieć rośliny doniczkowe, takie jak np. paproć, fikus, kaktus czy aloes. Ozdabiają mieszkanie, oczyszczają powietrze i pomagają nam oddychać. Niektóre z nich mogą też nawilżać powietrze 🌿💧
📘 Definicja szkolna:
Rośliny trzymane w domu to zazwyczaj rośliny ozdobne i oczyszczające powietrze, np.:
– paprocie, fikusy, aloes, storczyki, sansewierie.
🔴 Niektórych roślin nie należy trzymać w domu, ponieważ: – mogą być trujące dla ludzi lub zwierząt domowych, np.:
– difembachia, oleander, skrzydłokwiat, filodendron.
– są objęte ochroną gatunkową, np.: niektóre storczyki dziko rosnące.
Zanim kupimy roślinę, warto sprawdzić, czy jest bezpieczna dla dzieci i zwierząt 🐶👶
🐜 Zwierzęta, które wyrządzają szkody w domu
Niektóre malutkie zwierzątka mogą pojawiać się w domu i robić szkody. Niszczą ubrania, jedzenie albo meble. Trzeba je szybko zauważyć i się ich pozbyć.
📘 Definicja szkolna:
Szkodnikami domowymi nazywamy zwierzęta, które pojawiają się w mieszkaniach i niszczą żywność, ubrania lub przedmioty codziennego użytku. Są to:
🐜 Zwierzę | 🔍 Co niszczy / Co robi | ✅ Typ |
---|---|---|
Rybik cukrowy | Tapety, papier, resztki jedzenia | Szkodnik |
Karaczan (prusak) | Żywność, zanieczyszcza powierzchnie | Szkodnik |
Wołek zbożowy | Mąka, zboże, kasze | Szkodnik |
Mklik mączny | Płatki, mąka, produkty sypkie | Szkodnik |
Mól włosienniczek (ubranowy) | Ubrania, szczególnie wełniane i futra | Szkodnik |
Kątnik domowy | Łapie owady, np. muchy i mole | Pożyteczny |
🦊 Dlaczego dzikie zwierzęta uciekają do miasta?
Zwierzęta dzikie, takie jak lisy, sarny czy dziki, coraz częściej pojawiają się w miastach. Dlaczego?
👀 W mieście nie mają tylu wrogów, więc czują się bezpieczniej.
🍕 Znajdują łatwo jedzenie, np. w śmietnikach, parkach albo karmnikach.
🏙️ Łatwiej im znaleźć kryjówkę, np. pod schodami, w zaroślach, piwnicach.
🌲 W ich naturalnych domach – lasach, polach – jest coraz mniej miejsca, bo budujemy tam drogi i domy.
🚫 Ludzie często dokarmiają zwierzęta, nawet nieświadomie, co przyciąga je do osiedli.
📘 Definicja szkolna:
Dzikie zwierzęta pojawiają się w miastach z kilku powodów:
W przestrzeni miejskiej jest mniejsze zagrożenie ze strony drapieżników.
Zwierzęta znajdują łatwiej dostępne źródła pokarmu, np. w śmietnikach, na działkach, w parkach.
Rozrastające się miasta zajmują naturalne siedliska zwierząt, zmuszając je do przemieszczania się.
Brak przestrzeni leśnej oraz hałas i ingerencja człowieka wypierają zwierzęta z ich środowisk.
Zwierzęta przyzwyczajają się do obecności ludzi i przestają się ich bać, co sprzyja osiedlaniu się na terenach miejskich.
🌐 Co to jest sieć pokarmowa?
Wyobraź sobie, że w przyrodzie każde zwierzę coś je, ale często nie tylko jedną rzecz.
🐺 Lis może zjeść 🐸 żabę, 🦔 jeża, ale też 🍇 borówki.
A jeża może wcześniej zjeść 🐛 dżdżownicę albo 🐞 owada.
Gdy połączymy ze sobą różne łańcuchy pokarmowe, które się przeplatają – powstaje sieć pokarmowa!
To taka wielka mapa „kto kogo zjada” w naturze 🌳🐾.
📘 Definicja szkolna:
Sieć pokarmowa to układ wielu powiązanych ze sobą łańcuchów pokarmowych.
Tworzy się dlatego, że wiele organizmów nie ma tylko jednego źródła pożywienia, lecz odżywia się różnorodnym pokarmem.
Dzięki sieci pokarmowej można zobaczyć, jak skomplikowane są zależności pokarmowe w przyrodzie i jak każdy organizm ma swoje miejsce w ekosystemie.
📄 Materiały do pobrania w PDF
Cały dział „Poznajemy świat organizmów” możesz pobrać jako plik PDF, klikając tutaj 🔽
Poznajemy świat organizmów
Przykładowe zestawienia zadań
Przykładowe zestawienia zadań, które mogą być idealnym treningiem przed realnym sprawdzianem.
Pliki do pobrania w .pdf i wydrukowania TUTAJ